{"id":397,"date":"2014-03-19T11:29:04","date_gmt":"2014-03-19T10:29:04","guid":{"rendered":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/?page_id=397"},"modified":"2014-03-20T17:09:44","modified_gmt":"2014-03-20T16:09:44","slug":"jelen-szlachetny","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/?page_id=397","title":{"rendered":"Jele\u0144 szlachetny"},"content":{"rendered":"

Jele\u0144 szlachetny<\/strong>
\n (Cervus elaphus)<\/strong><\/p>\n

\"Deer_2_\"<\/p>\n

I. Wyst\u0119powanie i siedlisko<\/strong><\/p>\n

Jele\u0144 szlachetny wyst\u0119puje nier\u00f3wnomiernie w szerokim pasie strefy umiarkowanej p\u00f3\u0142nocnej Afryki, Eurazji i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Na ca\u0142ym tym obszarze tworzy liczne podgatunki. Wielu autor\u00f3w wyra\u017ca pogl\u0105d, \u017ce Polsk\u0119 zamieszkuj\u0105 dwie formy jelenia szlachetnego: Jele\u0144 europejski nizinny i Jele\u0144 europejski karpacki. Obecnie jele\u0144 zamieszkuje bogate w podszyt lasy li\u015bciaste i mieszane, w kt\u00f3rych obok starszych drzewostan\u00f3w wyst\u0119puj\u0105 zwarte m\u0142odniki, \u0142\u0105ki \u015br\u00f3dle\u015bne i bagienka. Wsp\u00f3lna cecha \u015brodowisk le\u015bnych preferowanych przez jelenia jest wyst\u0119powanie w ich obr\u0119bie lub bezpo\u015brednim s\u0105siedztwie powierzchni trawiastych (luk, p\u0142azowin, \u0142\u0105k, pastwisk) i falowanego terenu. Do\u015b\u0107 cz\u0119sto w okresie wiosennym penetruj\u0105 \u0142\u0105ki i szuwary, latem i jesieni\u0105 lasy d\u0119bowo-bukowe, za\u015b zim\u0105 ich g\u0142\u00f3wn\u0105 ostoj\u0105 stanowi\u0105 bory sosnowe.<\/p>\n

II. Charakterystyka og\u00f3lna<\/strong><\/p>\n

Jele\u0144 odznacza si\u0119 masywn\u0105 sylwetk\u0105, niemal kwadratowa w obrysie. Rozpi\u0119to\u015b\u0107 masy cia\u0142a jest do\u015b\u0107 du\u017ca i u byk\u00f3w wynosi od 100 do 350 kg. Waga \u0142a\u0144 jest z regu\u0142y od 1\/3 do 1\/4 mniejsza. Suknia latem jest czerwonawobr\u0105zowa, a zim\u0105 przyjmuje zabarwienie bardziej p\u0142owe, szare. Bia\u0142awe c\u0119tki wyst\u0119puj\u0105 tylko u ciel\u0105t w pierwszych tygodniach ich \u017cycia. D\u0142u\u017csze w\u0142osy pojawiaj\u0105 si\u0119 u starszych osobnik\u00f3w m\u0119skich, na g\u00f3rnej partii i po bokach szyi, tworz\u0105c charakterystyczn\u0105 grzyw\u0119, kt\u00f3ra wraz z wiekiem staje si\u0119 wyra\u017aniejsza i d\u0142u\u017csza. Stosunkowo d\u0142ugi ogon rozdziela jasn\u0105 plam\u0119 na zadzie, kt\u00f3ra dodatkowo jest obrze\u017cona czarn\u0105 sier\u015bci\u0105. Badyle jelenia s\u0105 d\u0142ugie, cienkie, opatrzone w delikatne racice. Poro\u017ce wyst\u0119puje tylko u samc\u00f3w i jest rokrocznie budowane od nowa. Ju\u017c kilka dni po zrzuceniu wie\u0144ca zaczyna si\u0119 proces tworzenia nowego poro\u017ca i trwa oko\u0142o 5 miesi\u0119cy, do ca\u0142kowitego wykszta\u0142cenia. W okresie wzrostu poro\u017ce pokryte jest scypu\u0142\u0105 – bogato unaczynion\u0105 i unerwion\u0105 sk\u00f3r\u0105, dostarczaj\u0105c\u0105 wszelkich potrzebnych substancji do rozwoju wie\u0144ca. Za ostateczny kszta\u0142t i rozmiar wie\u0144ca odpowiada nie tylko wiek i kondycja byka, czynniki hormonalne, ale tak\u017ce karma i warunki klimatyczne.<\/p>\n

III. Od\u017cywianie<\/strong><\/p>\n

Jele\u0144 jest prze\u017cuwaczem, czyli spo\u017cywa pokarm wy\u0142\u0105cznie ro\u015blinny. W jego diecie znajduje si\u0119 49 gatunk\u00f3w ro\u015blin. Zasadniczo \u017cywi si\u0119 traw\u0105 i inn\u0105 ro\u015blinno\u015bci\u0105 zieln\u0105. Wiosn\u0105 objada p\u0105czki krzew\u00f3w i niskich drzew. Latem ponad po\u0142ow\u0119 jego karmy stanowi trawa i zio\u0142a. P\u00f3\u017anym latem i jesieni\u0105 zajada si\u0119 jagodami i owocami drzew (bukiew, \u017co\u0142\u0119dzie, kasztany, dzikie jab\u0142ka), aby przygotowa\u0107 sobie odpowiednia tkank\u0119 t\u0142uszczow\u0105. W okresie zimy \u017ceruje g\u0142\u00f3wnie na oziminach i na korze drzew, kt\u00f3ra zapewnia zaspokojenie zapotrzebowania organizmu na znajduj\u0105ce si\u0119 w niej garbniki oraz wapno i fosfor potrzebne na budow\u0119 poro\u017ca i ko\u015b\u0107ca. \u017berowanie odbywa si\u0119 o zmroku i trwa oko\u0142o godziny. W\u00f3wczas nast\u0119puje prze\u017cuwanie i odpoczynek, i na nowo przyst\u0119puj\u0105 do \u017cerowania, a\u017c do \u015bwitu.<\/p>\n

IV. Rozmna\u017canie i rozw\u00f3j<\/strong><\/p>\n

Okres rui, czyli rykowisko odbywa si\u0119 od po\u0142owy wrze\u015bnia do po\u0142owy pa\u017adziernika, trwa intensywnie oko\u0142o 2 tygodni, najcz\u0119\u015bciej pod koniec wrze\u015bnia. W tym czasie byk, je\u015bli jest mocny, gromadzi harem rujnych \u0142a\u0144, nad kt\u00f3rymi sprawuje w\u0142adz\u0119 absolutn\u0105. Silny byk potrafi zgromadzi\u0107 od 6 do 10 \u0142a\u0144. Chmar\u0119 taka „trzyma” blisko siebie, nie pozwalaj\u0105c \u017cadnej z samic na zbytnie oddalenie si\u0119. Ka\u017cdy byk, kt\u00f3ry zbli\u017ca si\u0119 do takiego stada musi mie\u0107 w\u00f3wczas na uwadze, \u017ce nie spodoba si\u0119 to „w\u0142a\u015bcicielowi”. \u017baden intruz nie mo\u017ce liczy\u0107 na pob\u0142a\u017cliwo\u015b\u0107 byka stadnego. Swoj\u0105 postaw\u0105 i g\u0142osem pr\u00f3buje odstraszy\u0107 konkurenta. Je\u015bli to nie wystarcza to dochodzi do walki, po kt\u00f3rej zwyci\u0119zca mo\u017ce sobie ro\u015bci\u0107 prawa do samic. W czasie rykowiska \u0142anie pokrywane s\u0105 kilkukrotnie w kr\u00f3tkich odst\u0119pach czasu. Ci\u0105\u017ca trwa 237-238 dni. Przed porodem (trwa on maksymalnie do 10 minut) przysz\u0142a matka od\u0142\u0105cza si\u0119 od chmary, aby do niej wr\u00f3ci\u0107 ju\u017c w miar\u0119 z samodzielnym cielakiem. M\u0142ode ssie mleko nawet do lutego, a przy matce pozostaje do nast\u0119pnego ocielenia. Pe\u0142ny rozw\u00f3j fizyczny \u0142anie osi\u0105gaj\u0105 w 2 roku \u017cycia (w\u00f3wczas bior\u0105 udzia\u0142 w rykowisku).\u00a0 Byki potrzebuj\u0105 na to 3-4 lata, a aktywnie uczestnicz\u0105 w rui w 4-5 roku \u017cycia.<\/p>\n

V. Zachowanie<\/strong><\/p>\n

Jelenie s\u0105 zwierz\u0119tami stadnymi. Opr\u00f3cz sporadycznych przypadk\u00f3w starych byk\u00f3w \u017cyj\u0105 w grupach. Poza okresem godowym\u00a0 chmary te s\u0105 z\u0142o\u017cone z \u0142a\u0144 i m\u0142odych lub byk\u00f3w. Grup\u0105 pa\u0144 przewodzi najbardziej do\u015bwiadczona po\u015br\u00f3d nich, u pan\u00f3w za\u015b byk, kt\u00f3ry jest aktualnie najmocniejszy. W odr\u00f3\u017cnieniu od saren s\u0105 mniej terytorialne i lubi\u0105 k\u0105piele b\u0142otne. W chwilach zagro\u017cenia mog\u0105 si\u0119 broni\u0107 kopni\u0119ciami przednich badyli. Jak na tak du\u017ce zwierz\u0119ta \u015bpi\u0105 bardzo ma\u0142o, bo 60 – 100 minut.<\/p>\n

VI. Ekologia gatunku<\/strong><\/p>\n

Obecnie liczebno\u015b\u0107 jeleni regulowana jest wy\u0142\u0105cznie przez odstrza\u0142 \u0142owiecki. Jedynie w rejonach gdzie wyst\u0119puje wilk, nied\u017awied\u017a lub ry\u015b liczba jeleni mo\u017ce si\u0119 waha\u0107. Jednak ci naturalni wrogowie maj\u0105 raczej pozytywny wp\u0142yw na populacje, gdy\u017c eliminuj\u0105 osobniki chore, stare, niedo\u015bwiadczone. Swoj\u0105 obecno\u015bci\u0105 jelenie pozytywnie wp\u0142ywaj\u0105 na ekosystem le\u015bny, zwi\u0119kszaj\u0105c jego wydajno\u015b\u0107 i zr\u00f3\u017cnicowanie. Jednak przy nadmiernej ilo\u015bci osobnik\u00f3w tego gatunku mo\u017ce dochodzi\u0107 do wyst\u0119powania znacznych szk\u00f3d- zjadania i tratowania upraw rolnych, spa\u0142owywania i zgryzania drzew zar\u00f3wno cennych gospodarczo, jak i lasotw\u00f3rczych.<\/p>\n

VII. S\u0142owniczek<\/strong><\/p>\n

Badyle<\/strong> \u2013 o nogach jelenia.
\nByk<\/strong> \u2013 samiec jelenia.
\nChmara<\/strong> \u2013 stado jeleni.
\nCzemchanie<\/strong> \u2013 pozbywanie si\u0119 scypu\u0142u.
\nCiele<\/strong> \u2013 m\u0142ode jelenia.
\nGrandle<\/strong> \u2013 zanikowe k\u0142y w g\u00f3rnej szcz\u0119ce byka.
\nGom\u00f3\u0142a<\/strong>– byk bez poro\u017ca
\nFlagi<\/strong>– zwisaj\u0105ce strz\u0119py zdzieranego scypu\u0142u.
\nKwiat<\/strong> \u2013 o ogonie.
\nLic\u00f3wka<\/strong> \u2013 o \u0142ani prowadz\u0105cej reszt\u0119 chmary.
\nLustro<\/strong> \u2013 o bia\u0142ej \u0142acie wyst\u0119puj\u0105cej na zadzie jeleni.
\n\u0141ania<\/strong> \u2013 samica jelenia.
\n\u0141a\u0144ka<\/strong> \u2013 o m\u0142odej samicy nie prowadz\u0105cej jeszcze cielaka.
\nMo\u017cd\u017ce\u0144<\/strong> \u2013 kostne zgrubienie na czaszce, z kt\u00f3rego wyrasta poro\u017ce.
\nSpa\u0142owanie<\/strong> \u2013 obgryzanie kory drzew.
\nPoro\u017ce<\/strong> \u2013 wyrastaj\u0105cy corocznie kostny tw\u00f3r.
\nRykowisko <\/strong>– gody jeleni
\nS\u0119k<\/strong> \u2013 wyrostek na poro\u017cu jelenia.
\nScypu\u0142<\/strong> \u2013 mi\u0119kka sk\u00f3rna naro\u015bl od\u017cywiaj\u0105ca poro\u017ce podczas wzrostu
\nSuknia<\/strong> \u2013 okrywa w\u0142osowa, inaczej sier\u015b\u0107.
\n\u015awiece<\/strong> \u2013 o oczach jelenia.
\nTalerz<\/strong> \u2013 inaczej lustro.
\nTyka <\/strong>– pojedyncza cze\u015b\u0107 poro\u017ca
\nWycieranie poro\u017ca<\/strong> \u2013 zdzieranie scypu\u0142u kiedy jego rola jest ju\u017c niepotrzebna.
\nZrzut <\/strong>– zrzucona tyka jelenia.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jele\u0144 szlachetny (Cervus elaphus) I. Wyst\u0119powanie i siedlisko Jele\u0144 szlachetny wyst\u0119puje nier\u00f3wnomiernie w szerokim pasie strefy umiarkowanej p\u00f3\u0142nocnej Afryki, Eurazji i Ameryki P\u00f3\u0142nocnej. Na ca\u0142ym tym obszarze tworzy liczne podgatunki. Wielu autor\u00f3w wyra\u017ca pogl\u0105d, \u017ce Polsk\u0119 zamieszkuj\u0105 dwie formy jelenia szlachetnego: Jele\u0144 europejski nizinny i Jele\u0144 europejski karpacki. Obecnie jele\u0144 zamieszkuje bogate w podszyt lasy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":495,"menu_order":2,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0},"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/397"}],"collection":[{"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=397"}],"version-history":[{"count":11,"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/397\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":492,"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/397\/revisions\/492"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/495"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/kawka.suwalki.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=397"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}